krzyztoporZamek w Ujeździe, nazwany w 1627 roku Zamkiem Krzyżtopór, założył w latach 1621-44 Krzysztof Ossoliński, od 1638 roku wojewoda sandomierski. Budowniczym zamku był Wawrzyniec  Sanes, zapewne według projektu dostarczonego mu przez Ossolińskiego, którego wykształcenie, działalność publiczna i wojskowa oraz podróże zagraniczne wysnuwają na inicjatora budowy jednego z najwspanialszych zamków polskich XVII w.

Zamek został wzniesiony z kamienia, na planie pięcioboku, z basztami na narożach. Główną oś założenia akcentowały wieża bramna i bastion zwany Wysokim Rondlem z ustawioną na nim ośmioboczną wieżą. Wewnątrz fortyfikacji znajdował się pałac zbudowany na planie prostokąta z wewnętrzny eliptycznym dziedzińcem.

Zamek Krzyżtopór, będąc warowną siedzibą magnacką, miał założony program użytkowy i, co za tym idzie, skomplikowany program architektury i wystroju. Ten wielki zespół składał się z trzech zasadniczych elementów: pałac z zabudowaniami gospodarczymi, fortyfikacji bastionowych oraz regularnego założenia ogrodowego poza obrębem murów i wałów. Klasyczna architektura zamku typupalazzo in fortezz nawiązująca do budowli powstałych pod wpływem teoretyków włoskich XVI w.

Fortyfikacje zamkowe są założone na planie pięcioboku o boku poligonu równym 73,5 metra i powierzchni 9295 metrów kwadratowych, a więc blisko 1 ha.

skrzydloKrzyżtopór ze wspaniałym urządzeniem wnętrz i zbiorami został podstępnie zdobyty i obrabowany przez Szwedów w latach 1655-57. Częściowo był jeszcze zamieszkany w roku 1770, a ostatecznie popadł w ruinę podczas walk konfederacji barskiej. Dziś stanowi jedną z największych ruin ufortyfikowanych rezydencji magnackich w Europie.

Bohdan Guerquin